19/12/2017

Ambitieus onderzoek naar alginaten, korrelslib en vlokkenslib

Vlokkenslib is al lang de regel in het gros van de waterzuiveringssystemen. Steeds vaker echter, komen ook de mogelijkheden van korrelslib in beeld. Hoge ogen gooit bijvoorbeeld het Nederlandse Neredaproces, dat aeroob korrelslib oplevert. In ons land zijn er nog geen grootschalige systemen die zo’n slib opleveren. Toch is daaromtrent al ambitieus onderzoek bezig. En een product daaruit dat mooie financiële opbrengsten oplevert, namelijk alginaatachtige biopolymeren, kunnen de onderzoekers nu ook uit vlokkenslib halen. De economische en technische haalbaarheid daarvan zouden intussen zijn bewezen.

Het actiefslibproces heeft bewezen een betrouwbare technologie te zijn om nutriënten zoals stikstof, fosfaat en CZV te verwijderen, met bacteriën gekweekt in vlokken. Die vlokken worden gescheiden van het behandelde water door ze te laten bezinken. Door de trage bezinkingssnelheden van die vlokken zijn grote bezinktanks nodig.

Er bestaan ook waterzuiveringssystemen die geen vlokkenslib (flocculair slib) opleveren, maar korrelslib (granulair slib). Bijvoorbeeld ontstaat dat bij de UASB-technologie. Die bestaat intussen enkele decennia. De korrels bezinken er zo snel dat de scheiding met het gezuiverde afvalwater snel en in één biologische reactor kan plaatsvinden. Maar ideaal is het nog niet: zo vindt de omzetting en verwijdering van nutriënten niet plaats. Daarom is lang gezocht naar een installatie met aeroob korrelslib. Eind jaren ´90 is die ontdekt. Ze is Nereda gedoopt, en wordt intussen jaar na jaar voort geoptimaliseerd. Externe bezinkingstanks zijn er overbodig.

Jan Dries, hoofddocent Biochemische Ingenieurstechnieken en onderzoeker bij onderzoeksgroep BioGEM, aan UAntwerpen: “Sinds 1914 is dit echt een revolutie in de biologische waterzuivering. De korrels bezinken heel goed: binnen de 15 minuten krijg je helder water. Dat is veel sneller dan de actiefslibvlokken die we vandaag kennen. Gevolg: de footprint van de installatie is tot 75% lager. Ook het energieverbruik van de installaties is lager: afhankelijk van allerlei condities 25 tot 50%. Intussen zijn er al heel wat korrelslibreactoren op volle schaal gebouwd, vooral in Nederland, maar ook Zuid-Afrika, Ierland, Brazilië… en vooral voor huishoudelijk afvalwater. Wij willen die toepassing vertalen naar industrieel afvalwater.”

Alginaat(achtigen)

De korrels van het Neredaproces bevatten biopolymeren die goed lijken op alginaat. Zo goed, dat die alginaatachtige biopolymeren, ook door onderzoekers, vaak gewoon alginaat worden genoemd. Alginaat wordt vandaag vooral gewonnen uit zeewier. Het kent verschillende toepassingen, zoals coaten van papier, waterafstotend maken van kleding, waterabsorbant in luiers, vulmiddel van medicijnen, verbandmiddelen,… Nu blijkt de hoeveelheid ‘alginaat’ die teruggewonnen kan worden uit aeroob korrelslib zeer groot. En de prijs voor zo’n alginaat is voldoende hoog om extractie ervan uit het korrelslib zonder meer rendabel te maken.

Nederland gidsland?

Alginaten uit industrieel spuislib halen, is een primeur, verduidelijkt Jeroen Geuens, hoofd Expertisecentrum Duurzame Chemie aan de Karel de Grote Hogeschool. “In Vlaanderen is er bij mijn weten nog geen Nereda-zuiveringsinstallatie. En omschakelen naar zo’n aeroob korrelslib kunnen bedrijven niet van de ene dag op de andere: dat kost een hoop geld, want er zijn daarvoor belangrijke wijzigingen nodig aan de waterzuiveringsinstallaties. Voor hen is meer een proces op maat nodig, dat uitgaat van flocculair slib. Dat is waar wij naar zoeken.”

Karel de Grote en UAntwerpen

Het onderzoek van Jan Dries focust vooral op granulair slib en de introductie ervan op industriële schaal: “Maar omdat in Vlaanderen nog geen bedrijven zijn die aeroob granulair slib opleveren, vertrekken we van het vlokkig slib van de bedrijven en maken daar korrelslib van, in labo- en pilootreactoren. Aan BioGEM onderzoeken we nu twee zaken. Ten eerste, of we de alginaatopbrengst kunnen verhogen. En ten tweede, of die alginaatachtigen ook voorkomen in korrelslib gevoed met industrieel afvalwater.”

Hij werkt vaak samen met Geuens. Die legt uit dat Dries bezig is met de afvalwaterzuivering zelf. De onderzoeksgroep van Geuens zit in de keten net achter wat hij doet. Denk met name aan de extractie van alginaten, en dat uit vlokkenslib.

Bergen spuislib

Onderzoek van Dries en Geuens kan een oplossing bieden voor de grote hoeveelheden spuislib. In Vlaanderen wordt er heel wat geproduceerd. Volgens Geuens ging het in 2009 om 309.000 ton droge stof. Van dat slib werd 90% eerst vergist en vervolgens verbrand: laagwaardige toepassingen voor een biomassastroom die mogelijk op andere manieren kan worden gevaloriseerd. Daarvoor wordt gekeken naar de alginaatachtige componenten. Die kunnen geëxtraheerd worden uit het slib. Geuens: “Bedrijven die hun spuislib laten vergisten en verbranden, moeten daarvoor tussen de 400 en 550 euro per ton droge stof betalen. Met onze oplossing, echter, krijgen ze een inkomen door alginaten uit het spuislib. Als ze het restant dat daarna nog overschiet kunnen valoriseren, hebben ze geen verwerkingskost meer.”

Afgerond project

In het project ‘Alginaten’ is de economische haalbaarheid van alginaatextractie onderzocht in verschillende industriële sectoren in Vlaanderen en werd een geoptimaliseerde extractie op laboschaal ontwikkeld. Die gaat uit van het vlokkenslib dat vrijkomt in de vele actiefslibinstallaties in ons land. “In oktober 2015 zijn we daarmee gestart”, stelt Geuens. “Het project had twee luiken. Een eerste luik was de optimalisatie van dat proces op laboschaal. Een tweede luik onderzocht de economische haalbaarheid ervan. Dat project is nu afgerond. Die optimalisatie staat op punt en de economische haalbaarheid is bewezen.”

Het op punt gesteld extractieproces omvat enkele stappen. Geuens: “Eerst is er een extractie met natriumcarbonaat. Dat duurt ongeveer twee uur. Dan wordt de vloeistof afgescheiden over een filter. In stap twee wordt die aangezuurd; de vaste stof die eruit komt, is het alginaat. En dan, in stap drie, wordt het alginaat opgezuiverd. Het is dus een relatief eenvoudig proces. Dat zorgt ervoor dat het voor de meeste bedrijven haalbaar is om het proces on site uit te voeren, zelfs als weinig chemische kennis aanwezig is op het bedrijf. Er worden ook heel courante reagentia gebruikt. Vooral zijn dat natriumcarbonaat, zoutzuur, methanol en natriumloog.”

Wat de economische haalbaarheid betreft, is vastgesteld dat bedrijven met spuislib met een voldoende hoog gehalte alginaten daarin twee opties hebben: “Als er voldoende spuislib is in het bedrijf, en dat is op regelmatige basis beschikbaar, dan is het interessant zelf een extractie-installatie te bouwen, on site. Maar voor kleinere bedrijven is dat economisch minder interessant. Zij kunnen dan evolueren naar een decentrale extractie, dat wil zeggen dat een bedrijf spuislib van verschillende bedrijven ophaalt en dan naar die decentrale extractieinstallatie brengt.”

Er is ook spuislib ontvangen van Vlaamse bedrijven, actief in verschillende sectoren. Afhankelijk van de sector bevatte het spuislib 5 tot 12 % alginaten, klink het.

Businesscase

Tijdens de economische haalbaarheidsstudie was er een businesscase: Klaassen & co., een pluimveebedrijf met eigen waterzuivering. “Daar bleek dat de terugverdientijd voor een installatie op industriële schaal vijf tot maximaal tien jaar zou zijn”, gaat Geuens verder. “We leerden ook dat enkele factoren een heel belangrijke invloed hebben op die terugverdientijd: de verkoopprijs van de alginaten, het gehalte alginaten dat in het spuislib aanwezig is, het type alcohol gebruikt bij extractie, en of die alcohol al dan niet gerecupereerd wordt. Qua alcohol is er de keuze tussen ethanol of methanol. Methanol is goedkoper maar is toxisch, minder duurzaam ook. Ethanol is veel minder toxisch, duurzamer en duurder. Als het bedrijf een heel groen imago wil, bijvoorbeeld kan het kiezen voor ethanol.”

Vermarkting alginaten

“De marktprijs van die alginaten is typisch één tot vier euro per kilo voor industriële toepassingen”, weet Geuens. “Bij toepassingen in voeding en farmacie ligt de prijs nog veel hoger: dan gaat het van 100 tot 1000 euro per kilogram. Maar aangezien de alginaten afkomstig zijn uit een afvalstroom is er een wettelijke beperking, en kan het -voorlopig?- niet in voeding of farmacie worden ingezet. Voor de afzet focussen we op industriële toepassingen: beton, papier en textiel. Reden is dat die toepassingen op heel korte termijn haalbaar zijn. Bijvoorbeeld denken we aan alginaat als nabehandeling bij het gieten van beton. Ze noemen dat dan een curing compound: nadat het beton is gegoten, brengen ze een laag op die beton, zodat daarin veel minder scheurtjes ontstaan. Scheurtjes in beton zijn tegenwoordig een heet hangijzer, denk maar aan de problemen in de betontunnels in Brussel. Een andere toepassing, die bestudeerd wordt in samenwerking met Hogeschool Gent, is er een in de textielindustrie. Die bedrijven hebben redelijk wat gekleurd afvalwater. Dat moeten ze ontkleurd lozen, wat kan door het te ontkleuren met adsorbantia. Klassieke adsorbantia zijn kleiachtige deeltjes. Als water dat dit bevat een filter passeert, raakt die snel toegeslibd. Maar alginaten laten toe adsorbantia in te kapselen, in bolletjes. Die raken veel makkelijker gefiltreerd.”

Pilootinstallatie

In oktober 2017 is Karel de Grote Hogeschool gestart met een vervolgtraject waarin ze een pilootinstallatie bouwt. Geuens: “In januari 2018 kunnen dan de eerste testen starten. Zo gaan we over van laboschaal, maximaal één gram alginaat, naar kilogramschaal. De pilootinstallatie staat hier op de campus. Het is een decentrale installatie: spuislib van bedrijven komt hiernaartoe. Het zal een installatie zijn die in batch werkt, en 100 kilogram spuislib per keer verwerkt. Eender welk bedrijf dat een waterzuiveringsinstallatie heeft en spuislib heeft, kan bij ons terecht. Als bedrijven geïnteresseerd zijn, is de eerste stap: spuislib leveren zodat we het alginaatgehalte kunnen bepalen. Als blijkt dat het gehalte hoog genoeg is, dan starten we met een businesscase. Daarbij houden we rekening met de hoeveelheid slib, het alginaatgehalte, of er al dan niet restwarmte beschikbaar is in het bedrijf,... Het proces vergt namelijk ook warmte: de opbrengst aan alginaten is beduidend hoger bij 60 of 65°C dan bij 20 à 25°C. Als een bedrijf zelf, on-site alginaten wil extraheren, heeft het een streepje voor als het over restwarmte beschikt, bijvoorbeeld onder vorm van stoom. We testen het spuislib van het bedrijf ook op de pilootinstallatie. Vervolgens beslissen we wat het meest interessant is: extractie on site of decentrale bewerking. Bedrijven zullen overigens ook na het eind van het project, in september 2019, bij ons terecht kunnen.”

Na de alginaatextractie is er nog een overschot: “We zullen bestuderen of dat naar de vergistingsinstallatie kan gaan. Misschien ook, kunnen we er een andere component uit halen. Een organische component dan wel; met het anorganische deel houden we ons niet bezig. Bijvoorbeeld zijn er veel initiatieven omtrent de recuperatie van nutriënten zoals fosfor en stikstof uit het spuislib. Dat is een optie, maar doen wij niet.”

Het project heeft een gebruikersgroep. “Die omvat de bedrijven die spuislib ter beschikking hebben, bedrijven uit de betonindustrie, maar ook een ingenieursbureau die mee het concept van de pilootinstallatie zal op punt stellen”, luidt het. “Er kunnen nog extra bedrijven toetreden: dat kan de hele duur van het project, en overigens ook daarna. Bedrijven met spuislib die deel uitmaken van de gebruikersgroep, zullen het voordeel hebben dat ze snel piloottesten achter de rug hebben.”

Onderzoeksprojecten van Jan Dries, hoofddocent Biochemische Ingenieurstechnieken en onderzoeker bij onderzoeksgroep BioGEM, aan UAntwerpen, zijn regelmatig verwant, complementair of samen uitgevoerd met die van Jeroen Geuens, aan de Karel de Grote Hogeschool. Onder meer is bij BioGEM een project afgelopen in december 2016. Dat heette ‘aeroob granulair slib als duurzame biopolymeerfabriek’. Dries: “Het was een BOF: een project van het Bijzonder Onderzoeksfonds van de Universiteit Antwerpen. Het beantwoordde vrij fundamentele vragen.”

In dat project is veel aandacht besteed aan organismen die een grote rol spelen bij de totstandkoming van de korrels: PAO’s (polyfosfaat accumulerende organismen) en GAO’s (glycogeen accumulerende organismen). Dries: “De vraag die we in het project wilden beantwoorden, was: als we de PAO’s of de GAO’s stimuleren, stimuleren we dan de vorming van alginaten in het korrelslib? Uiteindelijk willen we zo, naar de industrie toe, bepalen in welk afvalwater het mogelijk is of niet om alginaten te vormen in korrelslibsystemen. Uit het onderzoek in dat project leiden we twee dingen af. Ten eerste zijn niet de PAO’s of GAO’s verantwoordelijk voor de alginaatvorming; het zijn allicht andere bacteriën. Dit gaat nieuwe, fundamentele vragen naar boven brengen. Ten tweede is het toepassingsgebied met onze inzichten een stuk groter geworden. Zo blijkt daaruit dat je korrels kan maken en alginaat kan winnen uit afvalwaters met, maar ook uit afvalwaters zonder overmaat fosfaat.“

Wat Dries daar heeft gevonden, zal hij toepassen op echte, industriële afvalwaters: „Die GAO’s en PAO’s zullen we proberen te verkrijgen met afvalwater van verschillende sectoren, zoals voedingsindustrie en chemische industrie. We zullen proberen met die afvalwaters korrels te maken en te onderzoeken of daaruit alginaten of andere biopolymeren zijn te halen.“

Een uitdaging met industrieel afvalwater is nog dat het nogal kan variëren in samenstelling. Dries: „Daarom zijn we nu een project gestart die een regelstrategie, dus een sturing van de afvalwaterzuivering, uitwerkt. Het heet ‘Slimme Korrels – dynamische regeling van de nutriëntenverwijdering in kleinschalige industriële aerobe korrelslib systemen’. Het begon in 2017 en duurt tot 2020. Afvalwater varieert in samenstelling, maar onze korrelreactoren gaan zich dynamisch aanpassen aan het afvalwater.“

Nog een ander project, dat Dries binnenkort zal starten, zal nagaan of waterzuiveringsinstallaties die korrelslib genereren, niet alleen te gebruiken zijn als grondstoffenfabriek met alginaatachtigen, maar ook als energiefabriek, door er koolstofverbindingen mee te capteren (en om te zetten in biogas) in plaats van ze af te breken.

“Het Neredaproces is een revolutie in de biologische waterzuivering.”

Jan Dries (UAntwerpen)

“In ons project is de economische haalbaarheid van alginaatextractie die vertrekt van vlokkenslib, bewezen.”

Jeroen Geuens (Karel de Grote Hogeschool)

Ambitieus onderzoek naar alginaten, korrelslib en vlokkenslib

Vlokkenslib is al lang de regel in het gros van de waterzuiveringssystemen. Steeds vaker echter, komen ook de mogelijkheden van korrelslib in beeld. Hoge ogen gooit bijvoorbeeld het Nederlandse Neredaproces, dat aeroob korrelslib oplevert. In ons land zijn er nog geen grootschalige systemen die zo’n slib opleveren. Toch is daaromtrent al ambitieus onderzoek bezig. En een product daaruit dat mooie financiële opbrengsten oplevert, namelijk alginaatachtige biopolymeren, kunnen de onderzoekers nu ook uit vlokkenslib halen. De economische en technische haalbaarheid daarvan zouden intussen zijn bewezen.

Het actiefslibproces heeft bewezen een betrouwbare technologie te zijn om nutriënten zoals stikstof, fosfaat en CZV te verwijderen, met bacteriën gekweekt in vlokken. Die vlokken worden gescheiden van het behandelde water door ze te laten bezinken. Door de trage bezinkingssnelheden van die vlokken zijn grote bezinktanks nodig.

Er bestaan ook waterzuiveringssystemen die geen vlokkenslib (flocculair slib) opleveren, maar korrelslib (granulair slib). Bijvoorbeeld ontstaat dat bij de UASB-technologie. Die bestaat intussen enkele decennia. De korrels bezinken er zo snel dat de scheiding met het gezuiverde afvalwater snel en in één biologische reactor kan plaatsvinden. Maar ideaal is het nog niet: zo vindt de omzetting en verwijdering van nutriënten niet plaats. Daarom is lang gezocht naar een installatie met aeroob korrelslib. Eind jaren ´90 is die ontdekt. Ze is Nereda gedoopt, en wordt intussen jaar na jaar voort geoptimaliseerd. Externe bezinkingstanks zijn er overbodig.

Jan Dries, hoofddocent Biochemische Ingenieurstechnieken en onderzoeker bij onderzoeksgroep BioGEM, aan UAntwerpen: “Sinds 1914 is dit echt een revolutie in de biologische waterzuivering. De korrels bezinken heel goed: binnen de 15 minuten krijg je helder water. Dat is veel sneller dan de actiefslibvlokken die we vandaag kennen. Gevolg: de footprint van de installatie is tot 75% lager. Ook het energieverbruik van de installaties is lager: afhankelijk van allerlei condities 25 tot 50%. Intussen zijn er al heel wat korrelslibreactoren op volle schaal gebouwd, vooral in Nederland, maar ook Zuid-Afrika, Ierland, Brazilië… en vooral voor huishoudelijk afvalwater. Wij willen die toepassing vertalen naar industrieel afvalwater.”

Alginaat(achtigen)

De korrels van het Neredaproces bevatten biopolymeren die goed lijken op alginaat. Zo goed, dat die alginaatachtige biopolymeren, ook door onderzoekers, vaak gewoon alginaat worden genoemd. Alginaat wordt vandaag vooral gewonnen uit zeewier. Het kent verschillende toepassingen, zoals coaten van papier, waterafstotend maken van kleding, waterabsorbant in luiers, vulmiddel van medicijnen, verbandmiddelen,… Nu blijkt de hoeveelheid ‘alginaat’ die teruggewonnen kan worden uit aeroob korrelslib zeer groot. En de prijs voor zo’n alginaat is voldoende hoog om extractie ervan uit het korrelslib zonder meer rendabel te maken.

Nederland gidsland?

Alginaten uit industrieel spuislib halen, is een primeur, verduidelijkt Jeroen Geuens, hoofd Expertisecentrum Duurzame Chemie aan de Karel de Grote Hogeschool. “In Vlaanderen is er bij mijn weten nog geen Nereda-zuiveringsinstallatie. En omschakelen naar zo’n aeroob korrelslib kunnen bedrijven niet van de ene dag op de andere: dat kost een hoop geld, want er zijn daarvoor belangrijke wijzigingen nodig aan de waterzuiveringsinstallaties. Voor hen is meer een proces op maat nodig, dat uitgaat van flocculair slib. Dat is waar wij naar zoeken.”

Karel de Grote en UAntwerpen

Het onderzoek van Jan Dries focust vooral op granulair slib en de introductie ervan op industriële schaal: “Maar omdat in Vlaanderen nog geen bedrijven zijn die aeroob granulair slib opleveren, vertrekken we van het vlokkig slib van de bedrijven en maken daar korrelslib van, in labo- en pilootreactoren. Aan BioGEM onderzoeken we nu twee zaken. Ten eerste, of we de alginaatopbrengst kunnen verhogen. En ten tweede, of die alginaatachtigen ook voorkomen in korrelslib gevoed met industrieel afvalwater.”

Hij werkt vaak samen met Geuens. Die legt uit dat Dries bezig is met de afvalwaterzuivering zelf. De onderzoeksgroep van Geuens zit in de keten net achter wat hij doet. Denk met name aan de extractie van alginaten, en dat uit vlokkenslib.

Bergen spuislib

Onderzoek van Dries en Geuens kan een oplossing bieden voor de grote hoeveelheden spuislib. In Vlaanderen wordt er heel wat geproduceerd. Volgens Geuens ging het in 2009 om 309.000 ton droge stof. Van dat slib werd 90% eerst vergist en vervolgens verbrand: laagwaardige toepassingen voor een biomassastroom die mogelijk op andere manieren kan worden gevaloriseerd. Daarvoor wordt gekeken naar de alginaatachtige componenten. Die kunnen geëxtraheerd worden uit het slib. Geuens: “Bedrijven die hun spuislib laten vergisten en verbranden, moeten daarvoor tussen de 400 en 550 euro per ton droge stof betalen. Met onze oplossing, echter, krijgen ze een inkomen door alginaten uit het spuislib. Als ze het restant dat daarna nog overschiet kunnen valoriseren, hebben ze geen verwerkingskost meer.”

Afgerond project

In het project ‘Alginaten’ is de economische haalbaarheid van alginaatextractie onderzocht in verschillende industriële sectoren in Vlaanderen en werd een geoptimaliseerde extractie op laboschaal ontwikkeld. Die gaat uit van het vlokkenslib dat vrijkomt in de vele actiefslibinstallaties in ons land. “In oktober 2015 zijn we daarmee gestart”, stelt Geuens. “Het project had twee luiken. Een eerste luik was de optimalisatie van dat proces op laboschaal. Een tweede luik onderzocht de economische haalbaarheid ervan. Dat project is nu afgerond. Die optimalisatie staat op punt en de economische haalbaarheid is bewezen.”

Het op punt gesteld extractieproces omvat enkele stappen. Geuens: “Eerst is er een extractie met natriumcarbonaat. Dat duurt ongeveer twee uur. Dan wordt de vloeistof afgescheiden over een filter. In stap twee wordt die aangezuurd; de vaste stof die eruit komt, is het alginaat. En dan, in stap drie, wordt het alginaat opgezuiverd. Het is dus een relatief eenvoudig proces. Dat zorgt ervoor dat het voor de meeste bedrijven haalbaar is om het proces on site uit te voeren, zelfs als weinig chemische kennis aanwezig is op het bedrijf. Er worden ook heel courante reagentia gebruikt. Vooral zijn dat natriumcarbonaat, zoutzuur, methanol en natriumloog.”

Wat de economische haalbaarheid betreft, is vastgesteld dat bedrijven met spuislib met een voldoende hoog gehalte alginaten daarin twee opties hebben: “Als er voldoende spuislib is in het bedrijf, en dat is op regelmatige basis beschikbaar, dan is het interessant zelf een extractie-installatie te bouwen, on site. Maar voor kleinere bedrijven is dat economisch minder interessant. Zij kunnen dan evolueren naar een decentrale extractie, dat wil zeggen dat een bedrijf spuislib van verschillende bedrijven ophaalt en dan naar die decentrale extractieinstallatie brengt.”

Er is ook spuislib ontvangen van Vlaamse bedrijven, actief in verschillende sectoren. Afhankelijk van de sector bevatte het spuislib 5 tot 12 % alginaten, klink het.

Businesscase

Tijdens de economische haalbaarheidsstudie was er een businesscase: Klaassen & co., een pluimveebedrijf met eigen waterzuivering. “Daar bleek dat de terugverdientijd voor een installatie op industriële schaal vijf tot maximaal tien jaar zou zijn”, gaat Geuens verder. “We leerden ook dat enkele factoren een heel belangrijke invloed hebben op die terugverdientijd: de verkoopprijs van de alginaten, het gehalte alginaten dat in het spuislib aanwezig is, het type alcohol gebruikt bij extractie, en of die alcohol al dan niet gerecupereerd wordt. Qua alcohol is er de keuze tussen ethanol of methanol. Methanol is goedkoper maar is toxisch, minder duurzaam ook. Ethanol is veel minder toxisch, duurzamer en duurder. Als het bedrijf een heel groen imago wil, bijvoorbeeld kan het kiezen voor ethanol.”

Vermarkting alginaten

“De marktprijs van die alginaten is typisch één tot vier euro per kilo voor industriële toepassingen”, weet Geuens. “Bij toepassingen in voeding en farmacie ligt de prijs nog veel hoger: dan gaat het van 100 tot 1000 euro per kilogram. Maar aangezien de alginaten afkomstig zijn uit een afvalstroom is er een wettelijke beperking, en kan het -voorlopig?- niet in voeding of farmacie worden ingezet. Voor de afzet focussen we op industriële toepassingen: beton, papier en textiel. Reden is dat die toepassingen op heel korte termijn haalbaar zijn. Bijvoorbeeld denken we aan alginaat als nabehandeling bij het gieten van beton. Ze noemen dat dan een curing compound: nadat het beton is gegoten, brengen ze een laag op die beton, zodat daarin veel minder scheurtjes ontstaan. Scheurtjes in beton zijn tegenwoordig een heet hangijzer, denk maar aan de problemen in de betontunnels in Brussel. Een andere toepassing, die bestudeerd wordt in samenwerking met Hogeschool Gent, is er een in de textielindustrie. Die bedrijven hebben redelijk wat gekleurd afvalwater. Dat moeten ze ontkleurd lozen, wat kan door het te ontkleuren met adsorbantia. Klassieke adsorbantia zijn kleiachtige deeltjes. Als water dat dit bevat een filter passeert, raakt die snel toegeslibd. Maar alginaten laten toe adsorbantia in te kapselen, in bolletjes. Die raken veel makkelijker gefiltreerd.”

Pilootinstallatie

In oktober 2017 is Karel de Grote Hogeschool gestart met een vervolgtraject waarin ze een pilootinstallatie bouwt. Geuens: “In januari 2018 kunnen dan de eerste testen starten. Zo gaan we over van laboschaal, maximaal één gram alginaat, naar kilogramschaal. De pilootinstallatie staat hier op de campus. Het is een decentrale installatie: spuislib van bedrijven komt hiernaartoe. Het zal een installatie zijn die in batch werkt, en 100 kilogram spuislib per keer verwerkt. Eender welk bedrijf dat een waterzuiveringsinstallatie heeft en spuislib heeft, kan bij ons terecht. Als bedrijven geïnteresseerd zijn, is de eerste stap: spuislib leveren zodat we het alginaatgehalte kunnen bepalen. Als blijkt dat het gehalte hoog genoeg is, dan starten we met een businesscase. Daarbij houden we rekening met de hoeveelheid slib, het alginaatgehalte, of er al dan niet restwarmte beschikbaar is in het bedrijf,... Het proces vergt namelijk ook warmte: de opbrengst aan alginaten is beduidend hoger bij 60 of 65°C dan bij 20 à 25°C. Als een bedrijf zelf, on-site alginaten wil extraheren, heeft het een streepje voor als het over restwarmte beschikt, bijvoorbeeld onder vorm van stoom. We testen het spuislib van het bedrijf ook op de pilootinstallatie. Vervolgens beslissen we wat het meest interessant is: extractie on site of decentrale bewerking. Bedrijven zullen overigens ook na het eind van het project, in september 2019, bij ons terecht kunnen.”

Na de alginaatextractie is er nog een overschot: “We zullen bestuderen of dat naar de vergistingsinstallatie kan gaan. Misschien ook, kunnen we er een andere component uit halen. Een organische component dan wel; met het anorganische deel houden we ons niet bezig. Bijvoorbeeld zijn er veel initiatieven omtrent de recuperatie van nutriënten zoals fosfor en stikstof uit het spuislib. Dat is een optie, maar doen wij niet.”

Het project heeft een gebruikersgroep. “Die omvat de bedrijven die spuislib ter beschikking hebben, bedrijven uit de betonindustrie, maar ook een ingenieursbureau die mee het concept van de pilootinstallatie zal op punt stellen”, luidt het. “Er kunnen nog extra bedrijven toetreden: dat kan de hele duur van het project, en overigens ook daarna. Bedrijven met spuislib die deel uitmaken van de gebruikersgroep, zullen het voordeel hebben dat ze snel piloottesten achter de rug hebben.”

Korrelslib en alginaten bij BioGEM

Onderzoeksprojecten van Jan Dries, hoofddocent Biochemische Ingenieurstechnieken en onderzoeker bij onderzoeksgroep BioGEM, aan UAntwerpen, zijn regelmatig verwant, complementair of samen uitgevoerd met die van Jeroen Geuens, aan de Karel de Grote Hogeschool. Onder meer is bij BioGEM een project afgelopen in december 2016. Dat heette ‘aeroob granulair slib als duurzame biopolymeerfabriek’. Dries: “Het was een BOF: een project van het Bijzonder Onderzoeksfonds van de Universiteit Antwerpen. Het beantwoordde vrij fundamentele vragen.”

In dat project is veel aandacht besteed aan organismen die een grote rol spelen bij de totstandkoming van de korrels: PAO’s (polyfosfaat accumulerende organismen) en GAO’s (glycogeen accumulerende organismen). Dries: “De vraag die we in het project wilden beantwoorden, was: als we de PAO’s of de GAO’s stimuleren, stimuleren we dan de vorming van alginaten in het korrelslib? Uiteindelijk willen we zo, naar de industrie toe, bepalen in welk afvalwater het mogelijk is of niet om alginaten te vormen in korrelslibsystemen. Uit het onderzoek in dat project leiden we twee dingen af. Ten eerste zijn niet de PAO’s of GAO’s verantwoordelijk voor de alginaatvorming; het zijn allicht andere bacteriën. Dit gaat nieuwe, fundamentele vragen naar boven brengen. Ten tweede is het toepassingsgebied met onze inzichten een stuk groter geworden. Zo blijkt daaruit dat je korrels kan maken en alginaat kan winnen uit afvalwaters met, maar ook uit afvalwaters zonder overmaat fosfaat.“

Wat Dries daar heeft gevonden, zal hij toepassen op echte, industriële afvalwaters: „Die GAO’s en PAO’s zullen we proberen te verkrijgen met afvalwater van verschillende sectoren, zoals voedingsindustrie en chemische industrie. We zullen proberen met die afvalwaters korrels te maken en te onderzoeken of daaruit alginaten of andere biopolymeren zijn te halen.“

Een uitdaging met industrieel afvalwater is nog dat het nogal kan variëren in samenstelling. Dries: „Daarom zijn we nu een project gestart die een regelstrategie, dus een sturing van de afvalwaterzuivering, uitwerkt. Het heet ‘Slimme Korrels – dynamische regeling van de nutriëntenverwijdering in kleinschalige industriële aerobe korrelslib systemen’. Het begon in 2017 en duurt tot 2020. Afvalwater varieert in samenstelling, maar onze korrelreactoren gaan zich dynamisch aanpassen aan het afvalwater.“

Nog een ander project, dat Dries binnenkort zal starten, zal nagaan of waterzuiveringsinstallaties die korrelslib genereren, niet alleen te gebruiken zijn als grondstoffenfabriek met alginaatachtigen, maar ook als energiefabriek, door er koolstofverbindingen mee te capteren (en om te zetten in biogas) in plaats van ze af te breken.

“Het Neredaproces is een revolutie in de biologische waterzuivering.”

Jan Dries (UAntwerpen)

“In ons project is de economische haalbaarheid van alginaatextractie die vertrekt van vlokkenslib, bewezen.”

Jeroen Geuens (Karel de Grote Hogeschool)