Energiezuiniger pompen met VMM
Energiezuiniger pompen met VMM
VMM beheert onbevaarbare waterlopen. Daarop bevinden zich pompgemalen. Die maakt ze sinds enkele jaren energiezuiniger dankzij diverse maatregelen. Om te beginnen: voorkomen dat pompen überhaupt nodig is. Dan volgen technische ingrepen zoals vervangen van pomponderdelen en frequentiesturing. Een meer innovatieve piste is variabele sturing, waarbij de werking van de pomp deels afhankelijk wordt gemaakt van de energieprijs in de loop van de dag. Bij dit alles moet VMM rekening houden met randvoorwaarden zoals het voorkomen van overstromingsschade, ervoor zorgen dat gebieden niet te nat of te droog worden, visveiligheid, en een opvallend laag aantal draaiuren van de pompen.
VMM, de Vlaamse Milieumaatschappij, beheert 29 pompgemalen op onbevaarbare waterlopen. Maarten Lauwers, ingenieur elektromechanica – kunstwerken: “Meestal staan die pompgemalen in gebieden die laaggelegen zijn, of in gebieden waarvan de afvoer via gravitaire weg niet altijd mogelijk is. Dat laatste is bijvoorbeeld het geval bij rechtstreekse lozingen in zee, of in een tijgebonden rivier zoals de Schelde: daarin kunnen we sommige perioden lozen, maar toch niet altijd.”
Het begin: gravitair
VMM probeert haar ecologische voetafdruk te verkleinen. Onder meer door ervoor te zorgen dat de pompen minder energie verbruiken. Koen Martens, diensthoofd beheer onbevaarbare waterlopen: “Hoe minder de pomp werkt, hoe minder energie je verbruikt. De eerste oefening die we dan ook maken, is kijken waar we maximaal gebruik kunnen maken van de gravitaire afvoer.”
Het gemaal waar VMM intussen het meeste energie heeft bespaard, is dat van het Oost-Vlaamse Boekhoute. Martens: “Dat pompgemaal verpompt water richting de Braakman, een zijarm van de Westerschelde. Maar er is ook een gravitaire afvoer richting Heist, via het Leopoldskanaal. Daar is een stuw voorzien. Vroeger was die niet geregeld om een optimale afvoer richting zee mogelijk te maken. Maar we hebben de regeling van die stuw aangepast zodanig dat water beter langs die weg – dus gravitair – kon worden afgevoerd. Dat vergde onder meer afspraken met de collega’s van de Vlaamse Waterweg. Ze verlaagden het peil een beetje bij de uitwateringsconstructie aan zee. Uiteindelijk hebben we de gravitaire afvoermogelijkheden zodanig verbeterd dat de pomp enkel nog hoeft te draaien als het zeer veel regent. Ook is het instelpeil van de pomp iets verhoogd: we deden dat om te voorkomen dat gepompt wordt wanneer ook gravitaire afvoer mogelijk is. Natuurlijk hebben we al deze wijzigingen vooraf grondig onderzocht met onze oppervlaktewatermodellen. We deden dat om zeker te zijn dat de aanpassingen haalbaar waren. Uiteindelijk bekwamen we 30 procent energiebesparing.”
Dergelijke veranderingen impliceren iets meer schommelingen in de waterstanden. Bij het onderzoek in hoeverre dat kan, houdt VMM, waar nodig, rekening met het landgebruik (bijvoorbeeld: kwetsbare landbouwgronden) rond de waterloop opwaarts het gemaal.
Zulke overwegingen, gaat Martens verder, hebben niet alleen geleid tot aanpassingen te Boekhoute maar ook aan de Kalkenvaart, waar heel gedetailleerde afspraken (niet te droog, niet te nat) zijn gemaakt met belanghebbenden wat betreft landbouw en natuurgebieden. Door iets grotere schommelingen inzake waterpeil toe te staan, kon VMM ook daar meer water gravitair afvoeren in plaats van de pomp te gebruiken.
Technische ingrepen
Zodra de mogelijkheden om meer gravitair af te voeren zijn uitgeput, komen de louter technische ingrepen aan bod. Lauwers: “De meeste van de 29 pompen draaien slechts af en toe en zijn heel robuust. Ze hebben dan ook een heel lange levensduur. Deze pompen vernieuwen voor energie-efficiëntie is dan ook zeer duur en niet meteen rendabel.”
De technische ingrepen worden meestal geïntegreerd in een groter geheel van verbeteringswerken aan de infrastructuur, voegt hij eraan toe. Het wegwerken van slijtage aan pomponderdelen (zoals vervangen van lagers) die invloed hebben op het rendement, voert VMM uit bij een revisie van de hele pomp. Installatie van een frequentiesturing, om steeds op optimaal werkingspunt te kunnen werken, combineert ze met vervanging van de laagspanningsuitrusting van het gemaal.
Pompen vervangen
Als dan toch, uitzonderlijk, een nieuw pompgemaal wordt ontworpen of een individuele pomp wordt vervangen, is onderzoek nodig naar de energieprestaties van verschillende pomptypes. Lauwers: “Vroeger werd daarbij nogal snel gekozen voor ontwerpen en opstellingen waarmee men vertrouwd was. Maar die brengen niet altijd de beste energieprestatie met zich mee. Bijkomende uitdaging is dat er steeds meer aandacht is voor visveiligheid. Dikwijls zijn oude pompen goed te vergelijken met staafmixers: alles wat er in gaat, komt er fijngemalen terug uit. De laatste jaren zijn nu een aantal visvriendelijke schroefpompen ontwikkeld. Momenteel plaatsen we er een vijftal van. We gaan ze grondig evalueren en hopen snel te leren hoe we de visveiligheid best kunnen realiseren, en daarbij tegelijk maximaal rekening houden met energiezuinigheid.”
VMM integreert de vervanging van pompen, net als het doorvoeren van de technische ingrepen, meestal in een groter geheel van werken. Daarom plaatst ze energiezuinigere modellen bij grote revisiewerken aan gemalen, of bij vergroting van de pompcapaciteit.
Vandaag zijn twee projecten in uitvoering waarbij een deel van de pompgemalen wordt voorzien van nieuwe energiezuinige én visveilige pompen, terwijl het andere deel van de gemalen een grondige revisie krijgt en behouden blijft als noodafvoerpompen. Het gaat over de sites van Vinderhoute en Rode Weel. Voor deze twee projecten werden projectsubsidies toegekend door de Vlaamse overheid in het kader van het Actieplan Energie-Efficiëntie.
Variabele sturing
Voor de nabije toekomst denkt VMM aan een variabele sturing van sommige pompen in functie van de energieprijs. Lauwers: “We kopen onze elektriciteit aan via het Vlaams Energiebedrijf. De aankoop gebeurt op de kortetermijnmarkt. Concreet betekent dit dat we steeds één dag vooraf weten welke de prijs om het kwartier zal zijn. De energieprijs kan behoorlijk variëren doorheen een dag: het kan de moeite zijn om meer te pompen bij lage energieprijs, en niet te pompen als de prijs hoger is. Het gaat dan in de eerste plaats om besparingen op euro’s, maar indirect wijst een lage energieprijs in vele gevallen op een hoger aanbod van groene stroom, zodat het ook de ecologische voetafdruk doet dalen. Voor zover ik weet, is dat een insteek die nieuw is in de waterwereld, maar we willen ze toch een kans geven. Nu, het zal niet overal kunnen. Want niet elke waterloop heeft voldoende buffering om een paar uur te wachten met pompen. Deze strategie zal ook enkel haalbaar zijn in periodes dat er geen hoog water is.”
“We hebben al deze wijzigingen vooraf grondig onderzocht met onze oppervlaktewatermodellen.”
“De energieprijs kan behoorlijk variëren doorheen een dag: het kan de moeite zijn om meer te pompen bij lage energieprijs, en niet te pompen als de prijs hoger is.”



