N2kWh: stikstofverbinding wordt energiebron
N2kWh: stikstofverbinding wordt energiebron
Stikstofverbindingen zijn een last in heel wat restwaterstromen. Het kost veel energie ze er uit te halen. Een ambitieus project, N2kWh, wil net energie uit ammoniak winnen. Onderzoekers in Nederland hebben al een aantal stappen in die richting gezet. Ook in België wordt aan het project gewerkt. Daar wordt een oplossing gezocht voor ammoniak in mest. Die oplossing zou ook kunnen werken voor zuiveringsslib.
NH3 (ammoniak) is de op één na meest geproduceerde chemische stof ter wereld. Ongeveer 80 % ervan dient om kunstmest te maken. Volgens Prof. dr. ir. Raf Dewil, KU Leuven, wordt in België zelfs meer dan 4% van het aardgas verbruikt om ammoniak te produceren.
Tegelijk komen veel stikstofverbindingen, zoals ammoniak, voor in een aantal afvalwaterstromen. Wanneer deze stromen in het oppervlaktewater terechtkomen, dragen ze bij tot problemen zoals overmatige algenbloei. Daarom moeten ze verwijderd worden uit deze stromen. Dat wordt doorgaans op een biologische manier gerealiseerd, en vergt een bijkomende beluchting, wat een extra energiekost met zich meebrengt. Momenteel vergt beluchting in een typische aerobe waterzuivering zelfs zo’n 50 tot 70 % van het totale energieverbruik.
Een nieuw R&D-project, N2kWh, wil dat energieverbruik doen dalen. Het wil daarin slagen door van ammoniak een bron van energie te maken, door gebruik te maken van een innovatieve brandstofcel. Zo zou ammoniak niet langer een vervuiler zijn, maar een krachtbron. Het project duurt van 2016 tot april 2020, en in het kader daarvan zullen ook enkele pilootinstallaties worden gebouwd. Twee onderzoeksgroepen zijn actief in N2kWh. De ene is actief aan de TU Delft, de andere aan KU Leuven.
Delft
Aan TU Delft geeft prof. dr. ir. Henri Spanjers leiding aan het onderzoek. “We zijn geïnteresseerd in elke waterige stroom waar redelijk hoge concentraties ammonium in zitten”, begint hij. “Een stroom waarin veel ammonium zit, is het rejectiewater van een klassieke rioolwaterzuiveringsinrichting. Je kan eveneens kijken naar industrieën waar ammoniumrijke waterstromen worden geproduceerd. Ook urine bevat veel ammonium. Onder meer in ons land zijn er allerlei initiatieven om urine gescheiden in te zamelen: zo zijn er sommige woonwijken waar urine apart wordt verzameld. Op concerten kan urine eveneens apart worden verzameld. Urine is te beschouwen als een grondstof die niet alleen veel stikstof, maar tevens veel fosfor bevat.”
Waterstof
Een brandstofcel, meer bepaald een Solid Oxide Fuel Cell, zet de chemische energie in ammoniak om in beschikbare elektrische en thermische energie. Waterstof speelt daarin een essentiële rol. Spanjers: “De meest gereduceerde vorm van stikstof is ammonium, of ammoniak, dat is thermodynamisch gezien hetzelfde. Je kan dat vergelijken met methaan: CH4. Dat is koolstof met vier waterstofatomen, en ammoniak is stikstof met drie waterstofatomen.”
De Delftse onderzoeker Niels van Linden zegt het als volgt: “In ammoniak is het eigenlijk de waterstof die energie oplevert. Het is hetzelfde met methaan: ook daar is dat de waterstof, maar daar is koolstof in plaats van stikstof de drager van de waterstof. Het grootste deel van de bij oxidatie vrijgekomen energie wordt geleverd door oxidatie van waterstof met zuurstof.”
Vervuiling
De concentratie ammoniak in het water, of de urine, wordt eerst verhoogd met elektrodialyse met ionenwisselingsmembranen. Hierbij wordt elektrische energie gebruikt. Van Linden: “Dat bespaart thermische energie tijdens de volgende stap: membraandestillatie of pervaporatie; we testen beide. Voor de membraandestillatie gebruiken we hydrofobe PTFE membranen, en voor de pervaporatie gebruiken we hydrofobe keramische membranen, van silica. Het verschil tussen beide technieken is dat membraandestillatie geen actief gasscheidingsmechanisme bevat, terwijl pervaporatie dat juist wel heeft. Naargelang de afvalstroom die we gebruiken, is het soms nog nodig om voordien zwevende deeltjes uit het water te halen.”
Het doel is dat de damp na de membraandestillatie of pervaporatie bestaat uit ammoniak en water. Van Linden: “Een deel van het onderzoek bestaat erin te kijken wat in die damp de concentratie van het ammoniak is, welke vervuilingen eventueel nog meekomen. Als er weinig vervuiling in zit, kan de damp zo naar de brandstofcel. Als er te veel in zit, dan moet nog een en ander verwijderd worden.”
De ammoniak wordt in de brandstofcel, thermisch en in aanwezigheid van een katalysator, gekraakt in stikstof en waterstof. De reactie tussen waterstof en zuurstof resulteert vervolgens in de omzetting van chemische energie naar beschikbare elektrische en thermische energie. Deze vormen van energie worden uiteindelijk gebruikt voor het aandrijven van de elektrodialyse en de membraandestillatie of pervaporatie. De brandstofcel werkt dus met ammoniak; Van Linden heeft de cel ook getest met verschillende ammoniak-watermengsels, en dat werkt eveneens. Het water komt dan als damp de cel uit, samen met onschadelijk stikstofgas. Maar met ammoniak-watermengsels met vervuilingen erin is de brandstofcel nog niet getest, omdat Van Linden nog niet weet welke vervuilingen hij mag verwachten. Uiteindelijk doel is dat er meer energie uit de ammoniak beschikbaar gemaakt wordt met de SOFC, dan dat er nodig is voor het produceren van de brandstof.
Spanjers: “Er zullen vervuilingen zijn die geen kwaad kunnen, die inert zijn en zo door de brandstofcel heen gaan. Maar er zullen ook vervuilingen zijn die zo’n brandstofcel kunnen ‘vergiftigen’. Denk aan componenten die reageren met de elektrode van de brandstofcel, waarna de brandstofcel minder goed of zelfs niet meer werkt.”
AnMBR
In Delft wordt onder meer afvalwater gebruikt dat gezuiverd is in een AnMBR. Daarbij komt een schoon effluent vrij, waarin zich nog opgelost ammonium bevindt. Het zou bijzondere mogelijkheden bieden in het kader van het project. Spanjers: “Een anaerobe reactor is de enige manier om alle organische stikstof in de ammoniumvorm te krijgen en te houden. Als je dat combineert met een membraan, zoals in een membraanbioreactor, dan krijg je ook nog een effluent dat vrij is van deeltjes, en zich heel goed leent om op te werken naar ammoniak, voor gebruik in brandstofcellen.”
De Nederlanders berekenden hoeveel elektriciteit via zo’n brandstofcel uit een kuub dun effluent te halen zou zijn. Ze kwamen aan 0,66 kWh elektriciteit. Dat is genoeg om een doorsnee gezin anderhalf uur van elektriciteit te voorzien.
Leuven
De stromen die de Nederlanders onderzoeken, hebben een hoge concentratie stikstof en lage organische fractie. De Belgische projectpartners, daarentegen, focussen op stromen met hoge concentratie stikstof en een grote hoeveelheid organisch materiaal. Het zijn vastere stromen. Prof. dr. ir. Raf Dewil en prof. dr. ir. Lise Appels van KU Leuven nemen het Belgische luik van het N2kWh-project voor hun rekening; als case hebben ze gekozen voor mest. De technologie zou later ook dienstig kunnen blijken voor zuiveringsslib, meldt Dewil.
Strippen
Bij de vergisting van bijvoorbeeld mest (of zuiveringsslib) ontstaat biogas. Daarbij wordt ook organisch gebonden stikstof omgezet in ammonium (NH4+). Bij een hogere pH (meer basische reactoromstandigheden) wordt de NH4+ in belangrijke mate omgezet in NH3. Dat kan dan met een gasstroom gestript worden uit de oplossing. De onderzoekers hebben een bijzondere keuze gemaakt voor die gasstroom: ze willen daarvoor het geproduceerde biogas gebruiken. Het biogas, verrijkt met NH3, wordt vervolgens naar de brandstofcel geleid. Voor het labotestmodel gebeurt dit als volgt. Eerst ondergaat de gasstroom een katalytische en een thermische kraking. Dat zet het methaangas om in CO2 en H2, en ammoniak in N2 en H2. Het H2 dat uit de beide componenten wordt verkregen, wordt dan in de brandstofcel zelf gebruikt als brandstof. De producten die uit de cel komen zijn dus in principe water, N2 en CO2.
Compatibel
De technologie zal normaal gezien compatibel zijn met de huidige vergistingsinstallaties op volle schaal, zodat een snelle implementatie allicht vlot zal verlopen. Er is trouwens nog een bijkomstig voordeel van stikstofverwijdering door NH3-strippen. NH3 remt vergisting; het er uit halen, zal de vergisting vlotter doen verlopen.
“Zulke brandstofcellen – SOFC’s – hebben een energetisch hogere efficiëntie dan verbandingsmotoren. Ze zijn wel nog in ontwikkeling. We schatten dat we na afloop van het project nog 2 à 3 jaren nodig hebben om het marktrijp te krijgen,” vermoedt Dewil.
Paradigmashift
Bedrijven die lid willen worden van de gebruikersgroep, kunnen zich daarvoor nog steeds kandidaat stellen, meldt Dewil. Ze zijn welkom voor zowel het Belgische als het Nederlandse luik. Die bedrijven werken dan actief mee aan bijvoorbeeld het bouwen van de piloot, aan het design, aan het mee uitvoeren van testen, aan het valoriseren van de technologie,... Om zo misschien wel bij te dragen tot een grote verandering: ammoniak in ammoniakrijke stromen die niet langer een last, maar wel een lust is geworden.
Door Koen Vandepopuliere
“We zijn geïnteresseerd in elke waterige stroom waar redelijk hoge concentraties ammonium in zitten”



