TEO, TEA en TED: trio met toekomst
TEO, TEA en TED: trio met toekomst
In oppervlakte-, afval- en drinkwater zit warmte of koude. Dat kunnen we gebruiken en leveren aan kantoorgebouwen, woningen, winkelcentra, industrie, datacenters,... Het potentieel daarvan lijkt onderschat. Vooral bij onze noorderburen blijken ze er zwaar op te willen inzetten om de energietransitie vorm te geven. Maar ook in ons land is er beweging op dat vlak.
Onze noorderburen hebben iets met water. En nu gaan ze in zee met TEO, TEA en TED. Dat zijn geen personen, maar acroniemen voor Thermische Energie uit Oppervlaktewater, Thermische Energie uit Afvalwater en Thermische Energie uit Drinkwater. Alle drie zijn het voorbeelden van aquathermie: warmte en/of koude uit water winnen, die opslaan en distribueren.
Belangrijk aandeel
Laten we beginnen met TEO. Die kan de grootste thermische bijdragen leveren. Uit een onderzoek in opdracht van de Nederlandse Unie van Waterschappen en Rijkswaterstaat blijkt dat ze kan voorzien in circa 12 procent van de nationale warmtevraag en 54 procent van de koudevraag van de bebouwde omgeving (woningen en kantoren). Dat is berekend op basis van enkele conservatieve aannames, zonder rekening te houden met bijvoorbeeld warmtenetten. Het potentiële aandeel in thermische bijdragen van TED is dan weer het geringst. Volgens een onderzoek uit 2017 door kennisinstelling KWR kan het voor heel Nederland 1,4 procent van de totale warmtevraag van de bebouwde omgeving leveren. Het potentieel van TEA ligt ergens tussen beide in. Volgens de Unie van Waterschappen kunnen de drie aquathermiebronnen samen allicht voorzien in 25 à 40 procent van de Nederlandse warmtevraag.
Er blijken nog andere voordelen te kleven aan aquathermie. Onder meer vermindert het de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en leidt het tot de uitstoot van minder broeikasgassen. Installaties die deze thermische energie benutten, zijn doorgaans ook minder zichtbaar dan bijvoorbeeld windturbines of zonneparken, en stuiten daarom op minder tegenstand van buurtbewoners.
Oppervlaktewater
In TEO zien de Nederlanders het meeste potentieel, en niet alleen omdat het de meeste warmte zou leveren. TEO zou namelijk nog andere voordelen met zich meebrengen. Doordat ze warmte aan oppervlaktewater onttrekt, koelt ze ’s zomers het oppervlaktewater enkele graden af. Daardoor lost er meer zuurstof in op. Tevens zou het koudere water de afbraak van organisch materiaal remmen, en dus ook het zuurstofverbruik. Die factoren gaan vissterfte en algenbloei tegen en helpen botulisme voorkomen. Bovendien wordt het water, nadat het zijn warmte heeft afgestaan, teruggeloosd in het oppervlaktewater, bijvoorbeeld de gracht. Door dat op slimme manier te doen, gaat die meer stromen en op een dusdanige manier dat drijflagen en zwerfvuil zich op specifieke plekken ophopen, zodat ze eenvoudiger te verwijderen zijn. Een voordeel van TEO zou zijn dat de stroming, beluchting en afkoeling die daarmee gepaard gaan, het stedelijke hitte-eilandeffect vermindert.
Werking
Het principe van TEO is eenvoudig. Oppervlaktewater wordt door een warmtewisselaar geleid. Daar geeft het warmte of koude af aan bijvoorbeeld water van de centrale verwarming. Koude kan direct geleverd worden. De warmte van het oppervlaktewater echter, heeft een vrij lage temperatuur die moet worden opgewaardeerd met een warmtepomp, bijvoorbeeld tot 50°C.
In de zomer wordt de warmte uit het oppervlaktewater vaak opgeslagen in een WKO (warmte- en koudeopslag, doorgaans in de bodem en grondwater). Die warmte kan dan tijdens het koude seizoen worden gebruikt. Natuurlijk is het ook mogelijk om in de winter koude in een WKO op te slaan, voor gebruik in de zomerperiode. Dat is onder meer interessant voor organisaties die veel koeling nodig hebben zoals datacenters, ziekenhuizen en voedingsindustrie.
In sommige gevallen is het mogelijk zonder opslag direct warmte of koude te leveren. Bijvoorbeeld bij koudewinning uit diepe meren of bij rivieren of kanalen met sterke doorstroming.
“Bij de National Golf Club te Sterrebeek wordt een vijver afgekoeld om het clubhuis te verwarmen.”
Gegadigden
Potentiële afnemers van koude en/of warmte uit oppervlaktewater zijn vooral kantoorgebouwen, woningen, winkelcentra, voedingsindustrie en datacenters. Als het gaat over warmtelevering, is TEO vooral een optie voor geïsoleerde gebouwen die met lagetemperatuursystemen verwarmd worden. En daarom is die vooral interessant bij nieuwbouw en grondige renovaties in de buurt van open wateroppervlaktes. TEO kan daarbij een bron worden voor een relatief nieuw type warmtenetten, namelijk lagetemperatuurwarmtenetten. Volgens Barry Scholten, businessdeveloper bij IF Technology, is het door ontwikkelingen in hogetemperatuurwarmtepompen intussen mogelijk om ook bestaande woningen te verwarmen met TEO.
Voorbeelden van TEO
Diverse actoren in Nederland hebben sinds kort het plan opgevat TEO zeer breed uit te rollen. Dat neemt niet weg dat er intussen al enkele gevallen zijn waar ze wordt toegepast. Een voorbeeld is het woonzorgcentrum Torckdael in Wageningen, dat wordt verwarmd met water uit de stadsgracht. De verbetering van de waterkwaliteit zou er een belangrijk neveneffect zijn. En in Rotterdam staat één van de grootste gebouwen van Nederland: De Rotterdam, drie torens die aan mekaar gekoppeld zijn. Ze worden gekoeld met koude uit de Maas. In Amsterdam wordt water uit twee meren vlakbij de stad via een buizennetwerk naar bedrijventerreinen gepompt, waar de koude eruit wordt gebruikt om kantoren, een ziekenhuis en datacenters te koelen.
En in België? Patrick O, CEO van Viessmann België: “In ons land is er veel minder oppervlaktewater dan in Nederland. Dus maken we daarvan minder gebruik. Bovendien is het in België niet toegelaten om zomaar water uit oppervlaktewaters te nemen, af te koelen en weer te lozen. In ons land moet de wetgeving daarover dus nog moderniseren. Toch zijn er ook hier al voorbeelden. Een case is de National Golf Club in Sterrebeek. Daar wordt een vijver afgekoeld om het clubhuis te verwarmen.”
Gemalen
Er zijn pompen nodig om energie uit het oppervlaktewater te benutten. Daarvan zijn er al veel: deze van gemalen die ervoor zorgen dat de polders droog blijven. Scholten: “Ze draaien doorgaans al om onze voeten droog te houden of voor watervoorziening. Als er dan koude of warmte wordt gewonnen kost dit amper extra energie. Een poldergemaal kan zelfs meer energie opwekken dan een windturbine. En ze kan makkelijk gebouwen op een kilometer afstand van warmte en koude voorzien. Het is vooral interessant als een gemaal aan renovatie toe is. Een combinatie met bodemopslag kan dan bijdragen aan de financiering daarvan.”
Volgens Scholten is veruit het grootste deel van de energie die TEO kan leveren, afkomstig van oppervlaktewaters waar zich al zulke gemalen bevinden.
Afvalwater
Het zusje van TEO is TEA. Dat staat voor Thermische Energie uit Afvalwater. Huishoudens en bedrijven voegen veel thermische energie toe aan water bij het verwarmen ervan. Bijvoorbeeld bij douchen en wassen. Het Nederlandse kenniscentrum STOWA meldt dat de hoeveelheid daarin zelfs een factor 10 tot 20 keer groter is dan de operationele energie die in die waterketen nodig is. Helaas gaat die thermische energie vandaag grotendeels verloren op weg naar de afvalwaterzuivering. Via de wanden van rioolbuizen en doordat het gemengd raakt met hemel- en grondwater. Nochtans is ook daar de thermische energie relatief eenvoudig via warmtewisselaars terug te winnen. Zo kunnen burgers met een douchewarmtewisselaar de warmte uit douchewater terugwinnen voor dat in de riool terechtkomt. Maar de warmte is ook centraal terug te winnen. Zo oordelen sommigen dat riothermie eveneens een vorm van TEA is. In dat geval wordt een warmtewisselaar in de riolering geplaatst om warmte te oogsten. Die techniek past men intussen ook in België toe. Bijvoorbeeld bij een site van sociale woningmaatschappij Dijledal in Leuven. Peter De Smet, afgevaardigd bestuurder bij Clean Energy Innovative Projects (CEIP): “Het rioolwater wordt er met persleidingen naar de kelder van het pand gevoerd. Even later stroomt het door de warmtewisselaar. Daarin wordt de warmte aan het rioolwater onttrokken en overgebracht naar de warmtepomp die de temperatuur opdrijft tot 45 à 53°C. Dat is voldoende voor de centrale verwarming.”
Ook in Gent werkt De Smet mee aan een TEA-initiatief. Daar komt een nieuw stadsdeel: De Nieuwe Dokken. Het heeft enkele verschillen met het project in Leuven. Eén ervan is dat het water er decentraal wordt gezuiverd: “De warmte gaan we onttrekken ná de zuivering, niet ervoor. Voordeel is dat we zo niet hoeven om te gaan met vervuild water, wat problemen vermijdt.”
Tenslotte laat stad Antwerpen op dit moment een studiebureau twee mogelijke riothermieprojecten op hun haalbaarheid onderzoeken.
“Een poldergemaal kan meer energie opwekken dan een windturbine.”
Drinkwater
Het kleine broertje van het aquathermietrio is TED. Het maakt gebruik van warmte of koude uit drinkwaterleidingen, opnieuw via warmtewisselaar en warmtepomp. Volgens het Nederlandse rapport ‘Terugwinnen van energie uit leidingen’, geschreven door kennisinstelling KWR (2015), is het een interessantere optie dan riothermie. Om twee redenen: de winbare thermische energie uit drinkwater is constanter dan bij rioolwater, en drinkwater is properder zodat de warmtewisselaars minder snel vervuilen. Vooral lokaal zou TED zinvol kunnen zijn. Zeker als er een kleine afstand is tussen vraag en aanbod van de thermische energie. Wel zou er onzekerheid zijn op microbiologisch vlak over de effecten voor de drinkwaterkwaliteit door temperatuurverandering van het water.
Een voorbeeld van TED is de bloedbank Sanquin in Amsterdam. Die werkt daarvoor sedert 2017 samen met het Nederlandse waterbedrijf Waternet. In de winter slaat dat koude uit het drinkwater op in een WKO-systeem. Die koude gebruikt Sanquin in de zomer om bloedproducten te koelen. Dankzij die installatie heeft Sanquin veel minder energie nodig. In de eerste jaren bespaart ze daardoor gemiddeld 20.000 gigajoule per jaar, wat overeenkomt met het jaarlijkse elektriciteitsverbruik van 1.800 huishoudens. Gaandeweg zal de hoeveelheid energie die Sanquin zo bespaart, groeien naar 40.000 gigajoule per jaar.
Om kort te gaan: in water zit ook energie. Héél veel energie. De dag nadert dat we ook die in belangrijke mate inzetten.
Door Koen Vandepopuliere




